Từ một thành phố cảng gắn với công nghiệp và giao thương truyền thống, Hải Phòng đang đứng trước bước chuyển lớn khi được định hướng trở thành trung tâm logistics quốc tế hiện đại của Việt Nam. Đằng sau những bến cảng sáng đèn xuyên đêm và dòng container nối dài là tham vọng tái định vị vai trò của thành phố trong chuỗi cung ứng khu vực, nơi logistics không chỉ là hạ tầng vận tải mà trở thành động lực phát triển kinh tế mới.
Có những thành phố phát triển bằng tốc độ, có những thành phố lớn lên từ chiều sâu lịch sử. Nhưng cũng có những đô thị tự định hình tương lai bằng cách trở thành mắt xích quan trọng trong dòng chảy thương mại toàn cầu. Hải Phòng hiện nay đang ở trong hành trình như thế.
Nếu phải chọn một khung hình tiêu biểu cho Hải Phòng của giai đoạn mới, đó có lẽ là hình ảnh những cẩu trục khổng lồ tại cảng Lạch Huyện vận hành xuyên đêm, ánh đèn container kéo dài như những dòng dữ liệu đang dịch chuyển trong “hệ tuần hoàn” kinh tế của miền Bắc. Thành phố cảng không còn chỉ là nơi hàng hóa cập bến, mà đang từng bước trở thành trung tâm điều phối logistics của cả vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.
Theo Dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Đề án “Xây dựng và phát triển thành phố Hải Phòng trở thành trung tâm logistics quốc tế hiện đại, gắn với cảng biển quốc tế, kết nối với các tuyến hành lang, vành đai kinh tế”, Hải Phòng được định hướng phát triển theo mô hình cảng xanh, cảng thông minh và logistics số. Mục tiêu đặt ra là logistics đóng góp khoảng 10 – 13% GRDP giai đoạn 2025 – 2035, đồng thời sản lượng hàng hóa qua cảng tăng trưởng tối thiểu 12% mỗi năm.
Đây không còn là câu chuyện phát triển riêng của một địa phương mà là chiến lược kinh tế mang tầm quốc gia, gắn với Nghị quyết 45-NQ/TW, Nghị quyết 30-NQ/TW và Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam theo Quyết định 2229/QĐ-TTg. Điều Hải Phòng hướng tới là tái cấu trúc mô hình phát triển theo chuỗi “cảng biển – công nghiệp – logistics – đô thị”.
Lợi thế lớn nhất của Hải Phòng nằm ở hệ thống hạ tầng hiếm có khi hội tụ đủ 5 phương thức vận tải gồm đường biển, đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa và hàng không. Theo báo cáo của Sở Công Thương Hải Phòng, sản lượng container qua hệ thống cảng năm 2025 đạt khoảng 7,5 – 8 triệu TEU, chiếm gần 40% tổng sản lượng container của cả nước. Riêng cảng nước sâu Lạch Huyện hiện có thể tiếp nhận tàu tới 200.000 DWT – điều từng được xem là rất khó với khu vực phía Bắc hơn một thập kỷ trước.
Ở nhiều góc độ, Hải Phòng đang được đặt cạnh những mô hình thành công như Rotterdam, Singapore hay Busan. Rotterdam từng chuyển mình từ cảng công nghiệp nặng thành “bộ não logistics” của châu Âu nhờ tích hợp cảng biển, đường sắt, dữ liệu số và chuỗi vận tải đa phương thức. Singapore tận dụng vị trí địa lý để trở thành trung tâm trung chuyển hàng đầu thế giới. Busan phát triển đồng thời logistics, công nghiệp ven biển và đô thị cảng trong cùng một hệ sinh thái.
Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng vẫn còn không ít thách thức. Khoảng 80% hàng hóa tại Hải Phòng hiện vẫn phụ thuộc vào đường bộ, trong khi vận tải đường sắt chiếm dưới 2% thị phần. Hệ thống kết nối đa phương thức chưa thật sự đồng bộ. Thành phố hiện có gần 250 doanh nghiệp logistics nhưng phần lớn doanh nghiệp nội địa vẫn đóng vai trò “thầu phụ” trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI.
Chính việc nhìn thẳng vào những giới hạn này lại cho thấy Hải Phòng đang bước vào giai đoạn phát triển thực chất hơn. Thành phố không chỉ muốn “lớn hơn” mà còn muốn “thông minh hơn” trong bối cảnh logistics toàn cầu bước vào cuộc cạnh tranh mới xoay quanh dữ liệu, AI, ESG và chuyển đổi xanh.
Mô hình phát triển “Hai cực – Một trục – Một vành đai” được xem là hạt nhân trong chiến lược này. Theo đó, cực logistics quốc tế sẽ hình thành tại khu vực Lạch Huyện – Đình Vũ, trong khi Nam Đồ Sơn được định hướng trở thành trung tâm trung chuyển năng lượng và hàng hải chiến lược. Toàn bộ hệ thống sẽ kết nối bằng mạng lưới vận tải đa phương thức gồm đường sắt Lào Cai – Hà Nội – Hải Phòng, cao tốc ven biển và hệ thống đường thủy nội địa.
Trong bối cảnh thế giới đẩy mạnh Logistics 4.0 và cảng biển xanh, Hải Phòng cũng đang từng bước triển khai các mô hình Smart Gate, e-Port và chuyển đổi số cho doanh nghiệp logistics. Nếu những kế hoạch này vận hành đúng kỳ vọng, thành phố cảng lớn nhất miền Bắc có thể trở thành trung tâm điều phối chuỗi cung ứng mới của khu vực. Khi đó, Hải Phòng sẽ không còn chỉ là nơi “tàu cập bến”, mà sẽ trở thành nơi những chuỗi cung ứng toàn cầu bắt đầu câu chuyện của mình – một “giấc mơ của những con tàu” đang dần hiện rõ trên bản đồ kinh tế châu Á.
Giảng viên Đỗ Hoàng Duy
Bộ môn Kinh tế
FPT Polytechnic Hải Phòng
