Trong quá trình học tập và thực hành mỹ thuật, sinh viên thường tiếp cận nhiều phương pháp tạo hình khác nhau như vẽ, khắc, in hay thiết kế kỹ thuật số. Mỗi kỹ thuật đều mang đến những trải nghiệm riêng về tư duy sáng tạo và cách biểu đạt nghệ thuật. Một số ít biết về kỹ thuật Monoprint (in độc bản) là một kỹ thuật đặc biệt bởi nó kết hợp giữa tính thủ công của nghệ thuật in và sự ngẫu hứng của hội họa.
Monoprint là phương pháp tạo ra một bản in duy nhất. Khác với các kỹ thuật in truyền thống được thiết kế để sao chép hình ảnh thành nhiều bản giống nhau, Monoprint hướng đến sự độc bản. Mỗi tác phẩm được tạo ra đều mang những dấu ấn riêng về cảm xúc, thao tác và khoảnh khắc sáng tạo của người thực hiện. Chính vì vậy, không có hai bản in nào hoàn toàn giống nhau.
Kỹ thuật này xuất hiện từ thế kỷ XVII và được ghi nhận do họa sĩ người Ý Giovanni Benedetto Castiglione phát triển. Từ những thử nghiệm ban đầu trên bề mặt kim loại phủ mực, Monoprint dần trở thành một phương pháp được nhiều nghệ sĩ nổi tiếng như Edgar Degas, Paul Gauguin hay Pablo Picasso sử dụng trong quá trình sáng tác. Trải qua gần 400 năm phát triển, Monoprint vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn nhờ khả năng tạo ra những hiệu ứng thị giác độc đáo và giàu cảm xúc.
Điểm thú vị của Monoprint nằm ở quy trình thực hiện. Người nghệ sĩ thường phủ một lớp mực lên bề mặt phẳng như kính, mica hoặc kim loại, sau đó dùng các công cụ như khăn lau, tăm bông, cọ khô hoặc vật liệu tự nhiên để tạo hình. Thay vì thêm nét vẽ lên bề mặt trắng, người thực hiện lại “lấy bớt” mực để hình ảnh dần xuất hiện. Sau khi hoàn thành, giấy được đặt lên bề mặt đã tạo hình và dùng lực ép để chuyển mực sang giấy.
Điều làm nên sức hấp dẫn của Monoprint chính là yếu tố bất ngờ. Dù người thực hiện đã có ý tưởng từ trước, kết quả cuối cùng vẫn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như độ dày của mực, chất liệu giấy, lực ép và các phản ứng vật liệu trong quá trình in. Những vệt loang, bề mặt texture hay dấu vết ngẫu nhiên đôi khi lại trở thành điểm nhấn đặc biệt của tác phẩm.
Trong quá trình trải nghiệm kỹ thuật này, tôi nhận ra Monoprint mang lại cảm giác rất khác so với việc vẽ hay thiết kế trên máy tính. Nếu ở các phương pháp khác, người thực hiện thường cố gắng kiểm soát từng chi tiết thì với Monoprint, sự ngẫu nhiên lại đóng vai trò như một “người đồng sáng tạo”. Có những lúc tôi dành nhiều thời gian để xây dựng hình ảnh trên tấm nền, nhưng khi bản in hiện ra, điều gây ấn tượng nhất lại là những vệt mực, đường nét hoặc hiệu ứng hoàn toàn ngoài dự đoán.
Khoảnh khắc đáng nhớ nhất chính là lúc nhấc tờ giấy lên sau khi in. Đó là cảm giác hồi hộp giống như mở một món quà mà chính mình cũng không biết bên trong sẽ như thế nào. Mặc dù đã quan sát toàn bộ quá trình tạo hình trước đó, kết quả cuối cùng vẫn luôn mang đến sự bất ngờ. Có những chi tiết trở nên sắc nét hơn mong đợi, có những khoảng mờ tạo chiều sâu thị giác rất thú vị, và đôi khi chính những “lỗi” ngẫu nhiên lại làm cho tác phẩm trở nên sinh động hơn.
Một trải nghiệm khác khiến tôi đặc biệt yêu thích Monoprint là việc tạo ra các texture tự nhiên. Chỉ với một chiếc lá, một mảnh vải nhăn hay một tờ giấy được vò nhẹ, bề mặt bản in có thể xuất hiện những hiệu ứng mà rất khó tạo ra bằng các phương pháp thông thường. Điều này giúp quá trình sáng tạo trở nên cởi mở hơn, khuyến khích người thực hiện liên tục thử nghiệm và khám phá những khả năng mới của vật liệu.
Bên cạnh giá trị tạo hình, Monoprint còn mang đến cảm giác thư giãn và tập trung. Trong suốt quá trình làm việc với mực in, con lăn và giấy, người thực hiện gần như hoàn toàn tập trung vào từng thao tác của đôi tay. Chính sự kết nối trực tiếp với vật liệu khiến trải nghiệm này trở nên chậm rãi, nhẹ nhàng và giàu cảm xúc hơn.
Đối với sinh viên mỹ thuật và thiết kế, Monoprint không chỉ là một kỹ thuật tạo hình mà còn là cơ hội để khám phá tư duy sáng tạo. Quá trình thực hành giúp người học rèn luyện khả năng quan sát, cảm nhận vật liệu và chấp nhận những yếu tố ngoài dự kiến như một phần của quá trình sáng tác. Đây cũng là phương pháp khuyến khích tinh thần thử nghiệm, tìm tòi và phát triển ngôn ngữ thị giác cá nhân.
Với sự hỗ trợ của các vật liệu hiện đại như mica acrylic, mực gốc nước và các dụng cụ in thủ công dễ tiếp cận, Monoprint ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong giáo dục nghệ thuật, thiết kế đồ họa, minh họa và các hoạt động sáng tạo cộng đồng. Không chỉ tạo ra những tác phẩm độc đáo, kỹ thuật này còn giúp người học hiểu rằng nghệ thuật không phải lúc nào cũng hướng đến sự hoàn hảo tuyệt đối. Đôi khi, chính những yếu tố bất ngờ và không thể lặp lại lại tạo nên giá trị đặc biệt của một tác phẩm.
Monoprint vì thế không chỉ là một kỹ thuật in, mà còn là hành trình khám phá sự sáng tạo thông qua đối thoại giữa con người, vật liệu và những khả năng ngẫu nhiên của nghệ thuật. Qua trải nghiệm thực tế, tôi nhận thấy điều giá trị nhất mà Monoprint mang lại không chỉ là một bản in hoàn chỉnh, mà còn là bài học về sự cởi mở, sự thử nghiệm và khả năng đón nhận những bất ngờ trong quá trình sáng tạo.
Giảng viên Phạm Bảo Trân
Bộ môn Thiết kế đồ họa
FPT Polytechnic Cần Thơ
