Thạch Thị Sang Thái, cô sinh viên ngành Thiết kế đồ họa FPT Polytechnic Cần Thơ, đã thổi hồn vào văn hóa thờ Mẫu qua một dự án tốt nghiệp độc đáo: bộ bài “Tứ Phủ Chầu Bà”. Dưới sự hướng dẫn của thầy Ôn Trí Đức, Sang Thái không chỉ tạo ra một sản phẩm thiết kế đẹp mắt mà còn mở ra cánh cửa mới, giúp giới trẻ tiếp cận gần hơn với tín ngưỡng thờ Mẫu – di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.
Niềm đam mê với các nghi thức thờ cúng truyền thống của Việt Nam đã nhen nhóm trong Thạch Thị Sang Thái từ lâu. Thái nhận thấy rằng, dù tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng được nhiều bạn trẻ tìm hiểu, nhưng ở miền Nam Việt Nam, nó vẫn còn khá mới lạ. Sang Thái chia sẻ: “Thờ Mẫu đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể, chứ không phải là mê tín dị đoan như một số quan niệm còn mới lạ ở miền Nam Việt Nam”. Chính nhận định này đã thôi thúc Thái thực hiện đồ án “Tứ Phủ Chầu Bà”, với mong muốn truyền bá hình ảnh đẹp và những góc nhìn mới về các buổi hầu đồng, về tín ngưỡng văn hóa đặc sắc của Việt Nam.
Quá trình nghiên cứu “Tứ Phủ Chầu Bà” là một hành trình đầy khám phá. Sang Thái đã dành thời gian tìm hiểu sâu về hệ thống các vị thần nữ trong tín ngưỡng Tứ Phủ của Đạo Mẫu, hiểu được ý nghĩa tâm linh sâu sắc và phong phú của nó. “Tứ Phủ” đại diện cho bốn miền thiêng liêng trong vũ trụ: Thiên phủ (Trời), Địa phủ (Đất), Nhạc phủ (Núi Rừng) và Thoải phủ (Nước).
Mỗi Chầu Bà đều có một vai trò, câu chuyện và biểu tượng riêng, điều này được thể hiện rõ nét qua màu sắc đặc trưng của từng phủ: Thiên phủ với màu đỏ, Địa phủ với màu xanh lá, Nhạc phủ với màu vàng, và Thoải phủ với sắc trắng hoặc xanh nước biển. Đây là những kiến thức nền tảng quan trọng, giúp Sang Thái hình dung được cách thức để “kể” lại câu chuyện Tứ Phủ một cách sáng tạo nhất.
Phần thử thách nhất là làm sao để biến những giá trị văn hóa truyền thống này thành một sản phẩm hiện đại và gần gũi. Ý tưởng làm một bộ bài Tây đã ra đời. Sang Thái quyết định đưa 12 giá hầu Tứ Phủ vào các lá bài J, Q, K. Việc phân chia các vị Chầu Bà vào từng chất (Cơ, Rô, Chuồn, Bích) và các lá J, Q, K theo từng Phủ cũng là một quá trình cân nhắc kỹ lưỡng để đảm bảo tính hợp lý và ý nghĩa.
Khi phác thảo các lá bài, đặc biệt là các lá Ace (A), cô sinh viên đã khéo léo lồng ghép những ý nghĩa biểu tượng của từng Phủ:
- Lá A Cơ (Thiên phủ): Điểm trung tâm màu vàng tượng trưng cho trời và các đường nhọn thể hiện sự tỏa sáng.
- Lá A Rô (Địa phủ): Chấm ở trung tâm và các điểm nhọn gai góc tượng trưng cho sự bảo vệ, cùng với các nhánh chia thể hiện sự sinh sôi, tạo thành hình chữ nhật đại diện cho đất theo quan niệm dân gian.
- Lá A Chuồn (Nhạc phủ): Các đường tròn thể hiện vòng lặp vô tận, tượng trưng cho sự tự do.
- Lá A Bích (Thoải phủ): Điểm tròn màu xanh biểu thị nước, các đường cong và chấm tròn khác thể hiện sự mềm mại, xen kẽ với những điểm nhọn thể hiện sự mạnh mẽ của biển cả.
Bộ bài được thiết kế với kích thước chuẩn 5.5cm x 8.5cm, bố cục quân bài được chia đều và tạo sự đối xứng. Màu sắc của nhân vật trên lá bài được Sang Thái chọn lọc rất kỹ, dựa trên màu sắc trang phục thực tế của từng giá hầu. Mặt sau của quân bài lấy ý tưởng từ bốn giá hầu, kết hợp các điểm tròn đại diện cho trời, các đường uống lượn đại diện cho nước, sự sinh sôi và sự bảo vệ xen kẽ. Màu đỏ, màu chủ đạo của Thiên phủ – phủ đứng đầu trong tứ phủ – được sử dụng làm màu chính cho mặt sau lá bài, tạo sự thống nhất và ý nghĩa.
Dù có những lúc gặp khó khăn trong việc cân bằng giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, nhưng nhìn thấy thành quả cuối cùng là một bộ bài hoàn chỉnh, từ thiết kế lá bài đến bao bì cấp 1 và cấp 2, Sang Thái thực sự rất tự hào. “Đây là minh chứng cho sự nỗ lực không ngừng và niềm đam mê văn hóa Việt của mình”, cô nàng khẳng định.
Thái hy vọng bộ bài “Tứ Phủ Chầu Bà” sẽ không chỉ là một sản phẩm thiết kế đẹp mắt mà còn là một cầu nối, giúp các bạn trẻ hiểu hơn về tín ngưỡng thờ Mẫu, một phần quan trọng của di sản văn hóa Việt Nam. Thầy Ôn Trí Đức, người hướng dẫn của Sang Thái, đã nhận xét rằng đây là một dự án có ý tưởng sáng tạo, thể hiện sự am hiểu về văn hóa truyền thống và có tiềm năng lớn trong việc lan tỏa giá trị tín ngưỡng đến cộng đồng.
Giảng viên Bùi Thị Tuyết Nhi
Bộ môn Thiết kế đồ họa
FPT Polytechnic Cần Thơ
