Năm 2026, trí tuệ nhân tạo đang bước qua một ngưỡng phát triển mới: từ những hệ thống chủ yếu tạo nội dung, trả lời câu hỏi sang các AI agent có khả năng thực hiện nhiệm vụ, hỗ trợ nghiên cứu khoa học và tham gia ngày càng sâu vào hoạt động kinh tế. Cùng với đó, cuộc đua AI đang mở rộng sang dữ liệu, chip, năng lượng, nhân lực và quản trị công nghệ, hình thành một hệ sinh thái cạnh tranh toàn cầu phức tạp hơn.
Năm 2026 đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý của trí tuệ nhân tạo. Theo AI Index Report 2026 của Stanford University, năng lực của các mô hình AI tiếp tục tăng nhanh, trong khi mức độ ứng dụng tại các tổ chức đã đạt 88%. Hơn 90% mô hình AI nổi bật được phát triển trong năm 2025 đến từ khu vực doanh nghiệp. Tuy nhiên, câu chuyện AI hiện nay không còn chỉ xoay quanh việc mô hình nào thông minh hơn. Công nghệ đang đồng thời thay đổi cách con người làm việc, nghiên cứu, vận hành doanh nghiệp và tổ chức hạ tầng số.
Một trong những xu hướng nổi bật là sự phát triển của AI agent – các hệ thống có khả năng thực hiện nhiều bước để hoàn thành một nhiệm vụ. Nếu chatbot truyền thống chủ yếu tiếp nhận câu hỏi và đưa ra câu trả lời, AI agent có thể sử dụng phần mềm, tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu và thực hiện chuỗi hành động theo mục tiêu được giao.
Theo Stanford, hiệu suất của AI agent trên OSWorld – bài đánh giá khả năng thực hiện tác vụ trên máy tính đã tăng từ khoảng 12% lên 66,3% chỉ trong một năm. Dù vậy, các hệ thống vẫn thất bại khoảng một phần ba nhiệm vụ được kiểm tra. AI vì thế đang tiến gần hơn đến vai trò một “tác nhân thực thi”, nhưng con người vẫn cần giữ vai trò giám sát, đặc biệt với những công việc yêu cầu độ chính xác cao.
Cạnh tranh AI toàn cầu cũng đang thay đổi. Khoảng cách hiệu suất giữa các mô hình hàng đầu của Mỹ và Trung Quốc đã thu hẹp đáng kể. Mỹ tiếp tục có lợi thế về số lượng mô hình AI nổi bật và đầu tư tư nhân, trong khi Trung Quốc nổi bật về công bố khoa học, trích dẫn, bằng sáng chế và robot công nghiệp. Hàn Quốc cũng ghi dấu ấn với số bằng sáng chế AI tính trên đầu người.
Trong bối cảnh đó, “AI sovereignty” – chủ quyền AI trở thành một khái niệm ngày càng được quan tâm. Các quốc gia muốn chủ động hơn về dữ liệu, năng lực tính toán và khả năng phát triển mô hình trong nước. Số cụm siêu máy tính AI được nhà nước hỗ trợ tại châu Âu và Trung Á đã tăng từ 3 lên 44 trong giai đoạn 2018 – 2025.
Đằng sau mỗi mô hình AI là hệ thống hạ tầng gồm chip, máy chủ, trung tâm dữ liệu và điện năng. Theo Stanford, năng lực tính toán AI toàn cầu tăng trung bình khoảng 3,3 lần mỗi năm kể từ năm 2022. Trong khi đó, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo điện năng tiêu thụ của các trung tâm dữ liệu toàn cầu có thể tăng gần gấp đôi, từ khoảng 485 TWh năm 2025 lên 950 TWh vào năm 2030.
Điều này cho thấy lợi thế AI không chỉ nằm ở thuật toán. Khả năng tiếp cận chip bán dẫn, xây dựng trung tâm dữ liệu, bảo đảm nguồn điện và phát triển nhân lực đang trở thành những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh công nghệ của mỗi quốc gia.
AI cũng đang mở rộng vai trò trong nghiên cứu khoa học, từ dự báo thời tiết, sinh học phân tử, hóa học đến thiên văn học và y sinh. Năm 2025 đã xuất hiện hệ thống AI có khả năng vận hành toàn bộ quy trình dự báo thời tiết bằng machine learning. Các foundation model chuyên biệt cũng bắt đầu được phát triển cho thiên văn học và sinh học.
Dù vậy, AI chưa thể thay thế hoàn toàn nhà khoa học. Trong các bài kiểm tra nghiên cứu khoa học toàn diện, những AI agent tốt nhất hiện mới đạt khoảng một nửa hiệu suất của chuyên gia trình độ tiến sĩ.
Khi AI ngày càng hiện diện trong đời sống, quản trị công nghệ trở thành vấn đề không thể tách rời. EU AI Act bắt đầu được áp dụng rộng rãi từ ngày 2/8/2026, với các yêu cầu về minh bạch đối với một số hệ thống AI và nội dung do AI tạo ra, cùng cơ chế giám sát đối với các mô hình AI đa dụng. Nhiều quốc gia cũng đang xây dựng chiến lược và cơ chế quản trị AI riêng. Theo OECD, 35/36 quốc gia OECD đã sử dụng AI trong ít nhất một lĩnh vực của chính phủ, dù năng lực quản trị và đánh giá rủi ro vẫn có sự khác biệt.
Một nghịch lý khác cũng đang được đặt ra: AI ngày càng mạnh nhưng không phải lúc nào cũng thông minh một cách đồng đều. Stanford gọi hiện tượng này là “jagged intelligence” – trí thông minh gồ ghề. Một mô hình có thể giải những bài toán toán học rất khó nhưng vẫn thất bại ở những nhiệm vụ tưởng như đơn giản.
Những xu hướng trên cho thấy cuộc cạnh tranh AI năm 2026 không còn đơn giản là cuộc đua giữa các chatbot. Lợi thế đang được quyết định bởi cả một hệ sinh thái gồm mô hình, dữ liệu, chip, trung tâm dữ liệu, năng lượng, nhân lực và quản trị.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ còn là “Ai có AI mạnh nhất?”, mà đang chuyển thành: “Ai có khả năng đưa AI vào đời sống và hoạt động kinh tế một cách hiệu quả, bền vững và có trách nhiệm nhất?” Đó có thể sẽ là tiêu chí quan trọng định hình vị thế công nghệ của các quốc gia và doanh nghiệp trong giai đoạn phát triển tiếp theo của AI.
Giảng viên Nguyễn Tiến Thành
Bộ môn Kinh tế
FPT Polytechnic Hà Nội
